Per toeval ontdekte deze scheikundige een spray waarmee je lood kunt vinden: ‘Toen ik met een uv-lamp scheen, zag ik de dakgoot felgroen oplichten’
Scheikundige Wim Noorduin ging thuis op zoek naar – gevaarlijk – lood met een chemisch goedje uit eigen lab en stond perplex van het resultaat. ‘Als ik met de hond ga lopen neem ik de spray mee.
Een spray die piepkleine looddeeltjes felgroen laat oplichten. Wim Noorduin, groepsleider bij het Amsterdamse onderzoeksinstituut Amolf en hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam, kwam op het idee voor de looddetectiespray toen hij las over loodproblemen in waterleidingen in Amsterdam-Noord.
Want: het inademen of inslikken van looddeeltjes is bij de kleinste hoeveelheden al schadelijk. Bij jonge kinderen leidt loodvergiftiging tot permanente hersenschade en op latere leeftijd draagt het bij aan hart- en vaatziekten. Maar voor je lood uit een omgeving kunt verwijderen, moet je het wel kunnen vinden. En dat is niet altijd een eenvoudige klus.
Toen Noorduin begreep welke impact zijn looddetectiespray kon hebben, richtte hij samen met collega’s de start-up Lumetallix op. Dat bedrijf verkoopt de spray waarmee de aanwezigheid van lood kan worden bewezen inmiddels over de hele wereld.
In dit artikel lees je hoe deze spray om lood op te sporen is ontdekt en waarom dat zo belangrijk is voor onze gezondheid.
Dinosaurusbotten en de ontdekking van de spray om lood te vinden
De spray kwam er niet zomaar. Het idee ervoor was nooit ontstaan zonder Noorduins fascinatie voor het proces dat ervoor zorgt dat de beenderen van bijvoorbeeld dinosaurussen tot fossielen worden omgezet. Noorduin legt uit: “Bij sommige fossilisatieprocessen behouden botten hun vorm, terwijl het materiaal waaruit ze bestaan verandert. Tijdens de vorming van een fossiel nemen bijvoorbeeld ijzerverbindingen de plaats in van calciumfosfaten. Wij wilden dit proces in het lab nabootsen, waarbij het ene materiaal in een object door een ander materiaal wordt vervangen, terwijl de vorm van het object behouden blijft.”
Noorduin richtte zijn pijlen op het omzetten van biomineralen zoals schelpen in kristallen met de structuur van perovskiet. Perovskiet is een mineraal dat veel wordt gebruikt in zonnecellen. Lukas Helmbrecht, een promovendus uit Noorduins onderzoeksgroep, kreeg de taak te zoeken naar de juiste omzettingsreacties.
Eerst wisselden de onderzoekers het calcium in de schelpen om voor lood. Vervolgens ontdekte Helmbrecht na een hoop gesleutel een goedje, bestaande uit alcohol en methylammoniumbromide, dat reageerde met de loodatomen in de schelpen. Na blootstelling aan het mengsel losten deze atomen op, ondergingen diverse reacties en kristalliseerden vervolgens uit in nanokristallen met de structuur van perovskiet. Kortom, de schelp behield haar vorm, maar veranderde van samenstelling.
Dat was dat. Tot Noorduin las over loodproblemen in waterleidingen in Amsterdam-Noord. “Ik was er verbaasd over dat dat nog steeds een probleem was,” zegt hij. “Het bracht me op een idee: onze perovskietkristallen lichtten groen op onder ultraviolet licht. Wat als we onze ontwikkelde omzettingsreacties zouden kunnen gebruiken om lood in de omgeving te detecteren door het in een perovskiet te veranderen?’
[…]
Detectieset
Op zoek naar concrete toepassingen voor de spray viel Noorduins oog op een rapport van Unicef uit 2020. Daarin werd gemeld dat een op de drie kinderen wereldwijd aan loodvergiftiging leidt. Om dit tegen te gaan waren dringend nieuwe looddetectietests nodig die op grote schaal kunnen worden ingezet. Noorduin: “Ik realiseerde me dat onze spray misschien wel de manier was om daar wat aan te doen.”
Samen met Helmbrecht en enkele collega’s richtte Noorduin in 2021 de start-up Lumetallix op. Het bedrijf verscheept de spray inmiddels als onderdeel van een testkit naar landen waar die het meest nodig is. Zo hield Lumetallix tests in India op plekken waar illegale batterijrecycling voor loodhoudend fijnstof zorgt. Haast iedereen in de omgeving heeft daardoor loodvergiftiging. Lumetallix spoot de spray op speelplaatsen en ontdekte dat die bezaaid waren met loodstof.
Lees het artikel op Het Parool.
